Rabies

TL;DR. Kuduz, köpek ve kedilerde sinir sisteminin hızla ilerleyen, ölümcül bir viral enfeksiyonudur; ısırıkla bulaşır ve aşıyla tamamen önlenebilir.

Kuduz virüsü ısırık yarasından periferik sinirler boyunca omuriliğe ve beyne ilerler.

Nedir?

Kuduz, köpek, kedi ve insanlar dahil memelilerin merkezi sinir sistemini hedef alan, yüksek bulaşıcı, hızla ilerleyen ve ölümcül bir viral hastalıktır. Viral ensefalomiyelit olarak sınıflanır; beyin ve omurilikte ağır, geri dönüşsüz yangı yapar. Zoonoz (hayvandan insana bulaş) olduğu için veteriner hekimlikte en önemli halk sağlığı tehditlerinden biridir.

Isırık sonrası tükürükteki virüs hemen kana girmez. Yerel kasta çoğalır, sinirlere girer ve yavaşça omuriliğe, ardından beyne yükselir. Orada çoğalır, akut nörolojik bozulmaya yol açar ve tükürük bezlerine yayılır; buradan yeni bir ısırıkla bulaşabilir.

Klinik belirtiler başladıktan sonra tedavi yoktur; veteriner rehberlerine ve yerel mevzuata uyum esastır.

Nedenler ve risk faktörleri

Etken kuduz virüsüdür (Lyssavirus cinsi). Ana yol, neredeyse her zaman ısırıkla, enfekte hayvan tükürüğüdür. Daha az sıklıkla açık yara veya mukozalara (göz, burun, ağız) tükürük bulaşması.

Doğada rezervuar türler bölgeye göre değişir: rakun, yarasa, skunk, tilki ve koyot sık görülür. Aşısız ve dışarıya erişimi olan her köpek veya kedi bu hayvanlarla temas ederse risk altındadır.

Irk yatkınlığı yoktur. En önemli risk faktörü güncel aşı eksikliğidir.

İzlenmesi gereken belirtiler

Kuluçka süresi çok değişkendir. İç hastalıklar referansına göre:

"The incubation period from the time of the bite to the onset of clinical signs is extremely variable (1 week to 8 months), with average incubation 3 to 8 weeks. Once neurologic signs develop, the disease is rapidly progressive, with death occurring within 7 days in most animals. Rabies can have a wide range of clinical signs, which makes it difficult to differentiate from other acute progressive e[ncephalomyelites]"

Virüs beyne ulaşınca seyir yıkıcıdır. Klasik olarak «öfkeli» ve «paralitik» (veya «dilsiz») form ayrılır; hayvan her iki formun özelliklerini gösterebilir.

Sık belirtiler

• İnokülasyon yerini yalama veya ısırma
• Aşırı uyarılabilirlik ve sinirlilik
• Endişe ve irritabilite
• Koordinasyon bozukluğu (ataksi)
• Yaygın alt motor nöron paralizisi

Ara sıra belirtiler

• Aşırı salya ve yutma güçlüğü
• Düşük çene
• Kısık ses
• Hayali nesnelere ısırma («fly-biting»)
• Kafes veya çevreye ısırma
• Yüz duyusunda azalma ve kranial sinir paralizisi
• Yaygın nöbetler

Ani davranış değişiklikleri, endişe ve irritabilite sık erken belirtilerdir.

Veteriner hekimler nasıl tanır?

Canlı hayvanda tanı çok zordur; belirtiler başka nörolojik hastalıkları taklit eder. Referansa göre:

"Any unvaccinated animal with an acute, rapidly progressive course of neurologic disease should be suspected of having rabies. Ancillary testing should be performed with caution, minimizing exposure of personnel. CSF analysis reveals increased mononuclear cells and protein concentration, as might be expected with any viral encephalomyelitis."

Başlıca yöntemler:

1. Postmortem immünohistokimyasal gösterim (altın standart): ötenazi veya ölüm sonrası beyin dokusu; beyin sapı ve serebellumda doğrudan floresan antikor (DFA) tekniği.
2. Beyin-omurilik sıvısı (BOS) analizi: mononükleer hücre ve protein sıklıkla yükselir; kesin değildir ve personel için maruziyet riski vardır.
3. Deri biyopsisi: ense veya maksiller vibrissalar; bazen perifoliküler sinirlerde antijen gösterir, postmortem doğrulamanın yerini tutmaz.

Tedavi seçenekleri

Klinik belirtilerden sonra etkili antiviral veya şifa yoktur. Zoonoz riski nedeniyle kuduz belirtisi gösteren hayvanlarda destekleyici bakım denenmez.

Yerel halk sağlığı kuralları protokolü belirler: kuduz bir hayvana maruz kalan aşısız hayvanlar genelde sıkı karantinaya alınır veya derhal insancıl ötenazi uygulanır.

Prognoz

Prognoz kötüdür. Klinik belirtilerle enfeksiyon tekdüze ölümcüldür: nörolojik başlangıçtan sonra yaklaşık 7 gün içinde ölüm veya ötenazi. İyileşme yoktur.

Önleme

Aşı temel korunmadır.

• Rutin aşı: 12–16. haftada ilk doz, bir yıl sonra pekiştirme, ardından yasa ve aşıya göre her 1–3 yılda bir.
• Maruziyeti azaltın: kediler evde; köpekler tasmalı; yaban alanlarında denetimsiz dolaşmayı önleyin.
• Yaban: dışarıda yemek bırakmayın; çöpleri sıkı kapatın.
• Maruziyet sonrası: aşılı hayvan yaban veya aşı durumu bilinmeyen bir hayvan tarafından ısırılırsa, pekiştirme ve yasal gözlem süresi için hemen veteriner hekime başvurun.

Ne zaman veteriner hekimi aramalısınız?

Evcil hayvanınız yaban hayvanı veya aşı durumu bilinmeyen evcil hayvan tarafından ısırılır ya da tırmalanırsa derhal veteriner hekim ve yerel makamlarla iletişime geçin.

Ayrıca şu durumlarda:

• Ani davranış değişiklikleri (aşırı saldırganlık veya olağandışı korku)
• Açıklanamayan salya, yutma güçlüğü veya düşük çene
• İlerleyici koordinasyon kaybı veya arka bacak zayıflığı
• Nöbetler veya havaya ısırma

Kaynaklar

• Small Animal Internal Medicine, 5th Edition, pages 1077-1078.

My highlights & notes

New note