Dişi Kertenkelelerde Yumurta Sıkışması ve Distosi

Hızlı yanıt

Egg Binding and Dystocia in Female Lizards

Dişi bir kertenkelenin yumurta üretmek için bir erkeğe ihtiyacı yoktur. Folikül gelişimi kertenkelenin kendi hormonları, sıcaklık ve gün uzunluğu tarafından tetiklenir; bu nedenle yumurtadan çıktığından beri tamamen yalnız tutulan bir dişi bile karnını yumurtayla doldurabilir ve bunları çıkarmaya çalışırken hayatını kaybedebilir.

Yumurta sıkışması (tıbbi adıyla distosi), dişinin yumurtladığı yumurtaları vücudundan çıkaramaması durumudur. Bununla yakından ilişkili bir diğer sorun olan preovulatory follicular stasis (yumurtlama öncesi foliküler staz) ise foliküllerin büyüyüp bir türlü serbest bırakılamamasıdır. Her iki durum da evcil kertenkelelerde yaygındır, acil tıbbi müdahale gerektirir ve evde tedavi edilemez.

• Her cinsel olgunluğa erişmiş dişi kertenkele, evde bir erkek olsun ya da olmasın, üreme mevsimi boyunca derin, nemli ve kazılabilir bir yuvalama alanına ihtiyaç duyar.
• Yumurtlama öncesinde birkaç gün boyunca kazma, huzursuzluk ve iştahsızlık normal davranışlardır. Ancak ıkınma, halsizlik veya günlerce süren çabaya rağmen yumurta çıkaramama normal değildir.
• Yumurta sıkışmasından şüphelendiğiniz bir kertenkelenin karnını asla sıkmayın, masaj yapmayın veya manipüle etmeye çalışmayın. Yumurta kanalları (ovidukt) çok kolay yırtılır ve bu durum ölümcüldür.
• Asla oksitosin (oxytocin), kalsiyum enjeksiyonları veya internetten satın alınan herhangi bir ilacı kendi başınıza uygulamayın. Dozaj ve zamanlama, tıkanıklığın mekanik olup olmadığına bağlıdır; yanlış bir seçim hayvanı öldürür.
• Kloaktan (vent) dışarı sarkan herhangi bir doku ayrı bir acil durumdur: Dokuyu nemli tutun ve derhal bir veteriner hekime başvurun.

:::danger
Yumurtaları kendiniz çıkarmaya veya bastırarak dışarı itmeye çalışmayın.

Sürüngenlerin yumurta kanalı (ovidukt), karaciğer, yağ kütleleri ve bağırsakların yanında yer alan ve koruyucu bir diyaframı bulunmayan vücut boşluğunda (sölom) uzanan ince çeperli bir tüptür. Elle yapılan baskı bu kanalı yırtarak yumurta sarısının sölom boşluğuna dökülmesine neden olur. Sarısı sölomiti (yolk coelomitis), şiddetli inflamasyona ve sepsise yol açar; cerrahi müdahale yapılsa bile birçok kertenkele bu durumdan kurtulamaz. Aynı risk, kloakta görünen bir yumurtayı çekmeye çalışmak veya internette kayganlaştırıcı ve hafif çekme kuvveti öneren talimatları uygulamak için de geçerlidir.
:::

60 saniyede karar verin

Bir dişi neden erkek olmadan yumurtlar

Yumurtlama çiftleşme ile tetiklenmez.

Evcil olarak beslenen kertenkelelerde yumurtalık döngüsü, sıcaklık ve gün uzunluğuna yanıt veren içsel hormonal ritimlerle çalışır. Foliküller yumurtalıklarda büyür, yumurta kanallarına (ovidukt) geçer, kabuklanır ve yumurtlanır. Sperm ise sadece bu yumurtaların döllenmesini sağlar. Bu sürecin hiçbir aşamasında bir erkeğin varlığı gerekmez.

Bu nedenle, dört yıldır yalnız yaşayan bir sakallı ejder (bearded dragon) ardı ardına döllenmemiş yumurta kümeleri üretebilir ve tek başına yaşayan bir leopar gecko (leopard gecko) tüm sezon boyunca çiftler halinde yumurtlayabilir. Bu durum her yıl hayvan sahiplerini şaşırtır ve bu şaşkınlık tedavinin gecikmesine neden olur.

Vücut kondisyonu ve mevsim hızı belirler.

Uzun ışık saatlerine sahip, sıcak bir teraryumda iyi beslenen bir dişinin fizyolojisine, üreme için koşulların mükemmel olduğu mesajı verilir. Mevsimsel sıcaklık düşüşü olmadan, sürekli yaz sıcaklıklarında tutulan dişiler genellikle neredeyse kesintisiz bir döngüye girerler.

Sıklıkla karıştırılan iki farklı başarısızlık.

Preovulatory follicular stasis (yumurtlama öncesi foliküler staz), foliküllerin büyüyüp sölom boşluğunu doldurması ancak yumurtlama gerçekleşmeden sürecin durması anlamına gelir. Dişi yumurta taşıyor gibi görünür, iştahı kesilir ve giderek halsizleşir; ancak ortada yumurtlanacak kabuklu yumurtalar yoktur. Yumurta kanalını uyaran ilaçlar bu durumda hiçbir işe yaramaz. Yemen bukalemunlarında (veiled chameleons) ve sakallı ejderlerde (bearded dragons) bu durumla sıkça karşılaşılır ve tedavi genellikle cerrahidir.

Postovulatory yumurta sıkışması (distosi) ise kabuklu yumurtaların yumurta kanallarında bulunması ancak dışarı çıkamamasıdır. İnsanların "yumurta sıkışması" derken kastettikleri durum budur ve tıbbi tedavinin bazen sonuç verdiği tablo da budur.

Bu iki durumu yalnızca görüntüleme yöntemleri ayırt edebilir. Radyografide (röntgen) kabuklu yumurtalar mineralize oldukları için görünür; yumuşak foliküller ise görünmez ve genellikle ultrason gerektirir. Evde tahmin yürütmenin hiçbir işe yaramamasının nedeni tam olarak budur.

Normal gebelik ve normal yumurtlama nasıl görünür

Karın bölgesi genişler ve şekil değiştirir.

Birçok türde, son aşamada yan taraflardan yumurtaların hatlarını görebilirsiniz. Bazı hayvan sahipleri bunları dokunarak hissedebilir; ancak sık tekrarlanan palpasyon (elle muayene) yumurta kanallarının zarar görmesine neden olan en yaygın etkenlerden biridir, bu yüzden karın bölgesine dokunmaktan kaçının.

Yumurta kümesi yer kapladıkça iştah azalır.

Yumurta taşıyan bir dişi, karın boşluğunda yer kalmadığı için yumurtlamadan önceki günlerde genellikle yemeyi bırakır. Su tüketimi ise genellikle devam eder.

Huzursuzlaşır ve kazmaya başlar.

Bu, uygun bir yuva alanı arayışıdır. Teraryum içinde gezinebilir, köşeleri kazabilir, camları tırmalayabilir, dekorları devirebilir ve taban malzemesinin altına girmeye çalışabilir. Bu normal ve amaçlı bir davranıştır; yumurtlama kutusunun hazır bulundurulması gerektiğinin işaretidir.

Tünel kazar, yumurtlar ve üzerini kapatır.

Yumurtlama işleminin kendisi saatler sürebilir. Normal bir yumurtlama sürecindeki dişi istikrarlı bir şekilde çalışır ve sıkıntı içinde görünmez. Onu rahatsız etmeyin ve kontrol etmek için teraryumu açmayın; çünkü bu aşamadaki rahatsızlıklar dişilerin yumurtlamaktan vazgeçip yumurtaları içeride tutmasına (retansiyon) neden olan en büyük etkenlerden biridir.

Sonrasında zayıf, aç ve susuz kalır.

Belirgin bir kilo kaybı, güçlü bir iştah ve su içme isteği bekleyin. Yumurtlama sonrası dönemdeki bir dişi için veteriner hekiminizin önerileri doğrultusunda beslenmeyi ve kalsiyum takviyesini hızla eski haline getirin.

Yuvalama alanı: En kolay önlenebilir neden

Kazmak için uygun bir yer bulamayan bir dişi, yumurtalarını çıplak taban malzemesine bırakmaktansa genellikle vücudunda tutacaktır. Günlerce süren bu tutma davranışı haftalara döner, kasılmalar zayıflar, yumurta kabukları kalınlaşmaya devam eder ve normal bir yumurtlama süreci cerrahi bir vakaya dönüşür.

Yumurtlama kutusu nasıl olmalıdır?

Bir tabağı tırmalamaktan öte, bir tünel kazabileceği ve içinde dönebileceği kadar derin olmalıdır. Tüm vücuduyla içeri girebilmelidir.

Sıkıldığında tünel şeklini koruyan ve çökmeyen bir taban malzemesiyle doldurulmalıdır. Nemli olmalı, ancak çamur gibi ıslak olmamalıdır. Hafif nemli oyun kumu ile toprak karışımı veya nemli hindistan cevizi lifi (coco peat) genellikle en uygun seçeneklerdir. Veteriner hekiminizin veya o tür konusunda deneyimli bir yetiştiricinin türe özel önerilerini takip edin.

Karanlık ve kapalı olmalıdır; ideal olarak bir kapağı ve giriş deliği bulunmalıdır, çünkü çoğu dişi açıkta yumurtlamayı reddeder.

Yeterince sıcak olmalıdır. Teraryumun soğuk ucuna yerleştirilen bir yumurtlama kutusu kullanılmayacaktır.

Zamanlama.

Kazma davranışını görür görmez kutuyu yerleştirin ve sezon boyunca içeride bırakın. Düzenli döngüsü olan türlerde, kutuyu dişi kazmaya başlamadan önce yerleştirmek, sonradan müdahale etmekten daha iyidir.

Sonrasında onu yalnız bırakın.

Teraryumun önünden gelip geçişleri azaltın, ışıkları normal programında tutun ve bakmak için kapağı kaldırmayın. Yumurtlama girişimi sırasında sürekli rahatsız edilen dişiler, genellikle süreci yarıda bırakanlardır.

Bugün harekete geçmenizi gerektiren değişiklikler

Yumurta çıkmadan ıkınma.

Tekrarlayan belirgin kasılmalar, kuyruğun havaya kalkması ve çabaya rağmen hiçbir şeyin çıkmaması. Bu, tıkanıklığın en net belirtisidir.

Yumurta taşıyan dişide uyuşukluk veya halsizlik.

Güneşlenme alanını kullanmayı bırakan, dümdüz yatan veya normal uyaranlara yanıt vermeyen bir dişi güçten düşüyor demektir. Yumurta taşıyan kertenkeleler büyük bir metabolik ve fiziksel yük altındadır ve dengeleri bozulduğunda durumları hızla kötüleşir.

Günlerce süren yuva arayışına rağmen yumurta çıkmaması.

Sürekli ve sonuçsuz kazma davranışı en sık karşılaşılan tablodur ve genellikle çok uzun süre "normal" kabul edilerek göz ardı edilir.

Herhangi bir prolapsus (fıtıklaşma/dışarı çıkma).

Kloakta yumurta kanalı, kloak dokusu veya hemipenis benzeri dokunun dışarı sarkması. Dokuyu nemli tutun, hayvanı temiz ve nemli kağıt havlu üzerinde barındırın ve hemen veteriner hekime gidin. Kuruyan doku tekrar içeri yerleştirilemez.

Nörolojik belirtiler.

Yumurta taşıyan bir dişide titreme, seğirme, halsizlik veya nöbetler, distosiyi hem tetikleyen hem de karmaşıklaştıran kalsiyum yetersizliğine (hipokalsemi) işaret eder.

Kısmen tamamlanmış yumurtlama.

Birkaç yumurta çıkardıktan sonra durduysa, röntgen aksini gösterene kadar içeride hala yumurta kaldığını varsayın.

Kloaktan sıvı, kan veya akıntı gelmesi.

Her zaman anormal bir durumdur.

Veteriner hekimin yapabileceği ama sizin yapamayacağınız müdahaleler

Öncelikle görüntüleme.

Radyografiler kabuklu yumurtaları, sayılarını, boyutlarını, konumlarını ve şekil bozukluğu veya kırılma olup olmadığını gösterir. Ultrason ise yumuşak folikülleri ve sıvıyı ortaya koyar. Kan tahlili kalsiyum durumunu, hidrasyonu, böbrek fonksiyonlarını ve sepsis varlığını gösterir. Bunların hiçbiri sadece hayvana bakarak anlaşılamaz.

Her şeyden önce stabilizasyon.

Bu durumdaki dişilerin çoğu dehidre (susuz kalmış) ve bitkindir. Yumurtaları hareket ettirmeye çalışmadan önce sıvı desteği, ısı ve kalsiyum eksikliğinin giderilmesi gerekir; bu adımı aceleye getirmek tıbbi tedavinin başarısız olmasının en büyük nedenidir.

Uygun durumlarda tıbbi tedavi.

Görüntülemede normal yumurtalar görüldüğünde, herhangi bir tıkanıklık saptanmadığında ve dişinin genel durumu stabil olduğunda, veteriner hekim genellikle kalsiyum desteğiyle birlikte yumurta kanalı kasılmalarını uyaran ilaçlar (örneğin oksitosin) kullanabilir. Bu, görüntülere ve kan sonuçlarına dayanarak verilen bilinçli bir karardır. Tıkanıklığı olan bir hayvana bu ilaçların verilmesi yumurta kanalının yırtılmasına yol açabilir. Bu makalede herhangi bir doz belirtilmemesinin ve bu ilaçları asla kendi başınıza temin etmemeniz gerektiğinin nedeni budur.

Perkütan ovosentez.

Bazı durumlarda veteriner hekim, bir iğne yardımıyla vücut duvarından geçerek yumurta veya folikülün içeriğini boşaltabilir ve böylece sönen kabuğun dışarı çıkmasını sağlayabilir. Bu, ciddi riskler barındıran uzmanlık gerektiren bir işlemdir ve yalnızca klinikte yapılmalıdır.

Cerrahi müdahale.

Yumurtaların tıkandığı, yapışıklık gösterdiği, yırtıldığı veya foliküler staz teşhisi konduğu durumlarda çözüm cerrahidir. Birçok veteriner hekim, mevcut krizi çözmek ve tekrarlamasını önlemek için aynı operasyonda yumurtalıkların ve yumurta kanallarının alınmasını (kısırlaştırma) önerecektir. Üreme amacı olmayan ve kronik olarak yumurtlayan yalnız dişiler için bu genellikle uzun vadede en insani seçenektir ve acil bir durum sırasında değil, hayvan sağlıklıyken görüşülmelidir.

Vakaların çoğunu önleyen rutin bakım

Asla yapılmaması gerekenler

Yumurta taşıyan veya ıkınan bir dişiyi asla sıkmayın, masaj yapmayın, yuvarlamayın veya karnına baskı uygulamayın. Bu, bir hayvan sahibinin yapabileceği en büyük hatadır.

Kloaktan sarkan bir yumurtayı veya herhangi bir dokuyu asla çekmeyin.

Veteriner hekim muayenesi olmadan temin edilen oksitosin (oxytocin), kalsiyum enjeksiyonları veya herhangi bir reçeteli ilacı asla uygulamayın.

Sıcak banyoları bir tedavi yöntemi olarak kullanmayın. Su içinde bekletmek, hafif etkilenmiş bir hayvanda hidrasyonu destekleyebilir ancak distosiyi çözmez; ıkınan bir dişiyi banyoda bekletmek, onun sahip olmadığı değerli zamanı kaybetmek demektir.

Kloak içine yağ, kayganlaştırıcı veya başka bir madde sürmeyin.

Yumurtlamayı hızlandırmak ümidiyle teraryum sıcaklıklarını türün normal sınırlarının üzerine çıkarmayın. Aşırı ısınma, mevcut acil durumun üzerine ikinci bir acil durum ekler.

Yumurtaları saymak için karın bölgesini tekrar tekrar elinizle muayene etmeyin.

Daha önce başarıyla yumurtlamış bir dişinin bu kez yumurta sıkışması yaşamayacağını varsaymayın. Her yumurtlama süreci kendine hastır ve ardışık yumurtlamalarle birlikte risk artar.

Durumun kendi kendine düzelip düzelmeyeceğini görmek için hafta sonunun geçmesini beklemeyin.

Ne zaman yardım almalısınız

Yumurta çıkmadan ıkınma, yumurta taşıyan dişide halsizlik veya çöküş, kloaktan sarkan herhangi bir doku, titreme veya nöbetler, kloakta kan veya akıntı görülmesi durumlarında mesai saatleri dışında bile olsa derhal sürüngen konusunda deneyimli bir veteriner hekime başvurun.

Birkaç gündür arayış içinde olup kazanan ancak yumurta çıkaramayan, yumurta kümesinin bir kısmını çıkarıp duran veya iştahsızlığı normal yumurtlama öncesi süreyi aşan bir dişi için aynı gün veya ertesi gün için randevu alın.

Sürekli yumurtlayan, ardışık yumurtlamalar nedeniyle kondisyon kaybeden veya bu döngüyü her yıl yönetmek yerine tamamen durdurmak istediğiniz yalnız dişiler için koruyucu önlemleri görüşmek üzere rutin bir randevu planlayın.

Kliniğe giderken kertenkelenizin türünü, yaşını, kilo kaydını, kazma davranışını ilk gördüğünüz tarihleri, karın bölgesinin zaman içindeki fotoğraflarını, güneşlenme ve soğuk alan sıcaklıklarını, UVB lambasının tipini ve montaj tarihini, kalsiyum takviye rutininizi ve sunduğunuz yumurtlama kutusunun özelliklerini yanınızda bulundurun. Hayvanı, kendi sıcaklık aralığında tutulan, güvenli ve kaçamayacağı bir taşıma kutusunda nakledin. Sürüngen muayeneleri her zaman bakım koşullarının analiziyle başlar ve bu gibi durumlarda bakım verileri genellikle teşhisin yarısını oluşturur.