ต่อมไซ้ขนของนกแก้ว: หน้าที่ของต่อมนี้ และเหตุใดคุณจึงต้องไม่บีบต่อมนี้โดยเด็ดขาด

คำตอบโดยย่อ

นกไม่มีต่อมข้างก้น ไม่มีสิ่งใดบริเวณทวารหนักของนกแก้วที่ต้องบีบออก และการบีบบริเวณนั้นซึ่งหยิบยืมมาจากการตัดแต่งขนสุนัขส่งผลให้เกิดการบาดเจ็บจริง

ต่อมที่นกแก้วมีนั้นอยู่ที่อื่นโดยสิ้นเชิง นั่นคือบนหลัง บริเวณโคนหาง มันคือต่อมไซ้ขน ซึ่งผลิตน้ำมันที่นกใช้ชโลมขน และบางครั้งอาจเกิดความผิดปกติขึ้นได้ การเข้าใจว่าต่อมนี้อยู่ที่ใดและทำหน้าที่อะไรช่วยตอบคำถามส่วนใหญ่ที่จัดอยู่ในกลุ่มปัญหาเกี่ยวกับทวารหนัก

การอาบน้ำเป็นสิ่งที่มีประโยชน์ที่สุดสิ่งเดียวที่เจ้าของสามารถทำได้เพื่อสภาพขน เพราะนกที่ตัวเปียกจะไซ้ขน และการไซ้ขนเป็นวิธีที่น้ำมันจะไปกระจายยังจุดที่ต้องการ

• ต่อมไซ้ขนอยู่บนผิวด้านบนของโคนหาง ไม่ได้อยู่ใกล้ทวารหนัก
• ห้ามบีบ เค้น หรือนวดโดยเด็ดขาด ต่อมที่แตกหรือฟกช้ำรุนแรงกว่าต่อมที่เต็มมาก
• การบวมบริเวณโคนหาง ขนร่วงบริเวณนั้น หรือนกกัดแทะจุดนั้น จำเป็นต้องพบสัตวแพทย์ด้านนก
• นกแก้วบางชนิด รวมถึงนกแก้วอเมซอนและมาคอว์ไฮยาซินธ์ ไม่มีต่อมไซ้ขนเลย และเป็นปกติอย่างสมบูรณ์แม้ไม่มีต่อมนี้
• นกที่ถูหรือไถบริเวณทวารหนักมักจะแสดงพฤติกรรมทางฮอร์โมน การเปรอะเปื้อน หรือโรคของช่องทวารร่วม และแต่ละกรณีต้องรับมือแตกต่างกัน

:::danger
ห้ามพยายามบีบต่อมไซ้ขนของนกโดยเด็ดขาด

ต่อมนี้เป็นโครงสร้างขนาดเล็ก ผนังบาง ตั้งอยู่เหนือกะโหลกและกระดูกสันหลังส่วนหางโดยตรง โดยมีเนื้อเยื่อปกป้องอยู่น้อยมาก การบีบจะทำให้ผนังต่อมแตก ดันสารภายในเข้าสู่เนื้อเยื่อรอบข้าง และทำให้เกิดการติดเชื้อที่รักษาได้ยากกว่าการอุดตันมาก เจ้าของที่เคยอ่านเรื่องการบีบต่อมข้างก้นในสุนัขบางครั้งนำแนวคิดเดียวกันนี้มาใช้กับนก และผลลัพธ์คือต่อมเจ็บปวดและเสียหายในสัตว์ที่ไม่ได้มีความผิดปกติใดๆ ตั้งแต่แรก หากคุณคิดว่าต่อมบวม ให้ถ่ายรูปและไปพบสัตวแพทย์ด้านนก
:::

ตัดสินใจใน 60 วินาที

ต่อมไซ้ขนคืออะไรกันแน่

หากลูบนิ้วไปตามส่วนบนของหลังนกแก้วไปยังหาง คุณจะพบโครงสร้างนูนขนาดเล็กก่อนถึงโคนขนหาง โดยมักจะมีกระจุกขนขนาดเล็กอยู่ที่ปลาย นั่นคือต่อมยูโรพีเจียล

เป็นต่อมสร้างสิ่งคัดหลั่งคู่ที่มีรูเปิดร่วมกัน สารที่ผลิตออกมาคือส่วนผสมของไข กรดไขมัน และลิพิดอื่นๆ นกจะใช้ปลายจะงอยปากแตะสารนี้แล้วทาชโลมให้ทั่วขนระหว่างการไซ้ขน

สิ่งคัดหลั่งทำหน้าที่หลายอย่าง ช่วยให้โครงสร้างขนมีความยืดหยุ่น เพื่อให้แขนงขนยึดเกาะกันได้อย่างถูกต้องแทนที่จะเปราะกรอบ ช่วยในการกันน้ำ มีสารที่มีฤทธิ์ต้านแบคทีเรียและเชื้อรา ซึ่งมีความสำคัญต่อสัตว์ที่ไม่สามารถอาบน้ำทำความสะอาดปกติได้ และสารนี้ยังมีสารตั้งต้นที่ถูกเปลี่ยนเป็นวิตามินดีโดยแสงแดด แล้วถูกกินเข้าไปเมื่อนกไซ้ขน ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งที่แสงธรรมชาติหรือแสงสังเคราะห์ที่เหมาะสมมีความสำคัญต่อนก

ต่อมนี้ไม่ได้มีในทุกสายพันธุ์ นกแก้วอเมซอนและนกมาคอว์ไฮยาซินธ์เป็นนกแก้วที่เป็นที่รู้จักกันดีที่สุดที่ไม่มีต่อมนี้เลย และเจ้าของมักกังวลเมื่อหากลุ่มต่อมไม่เจอ นกเหล่านี้สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้โดยไม่มีต่อมนี้ โดยพึ่งพาโครงสร้างขน และผงแป้งขนดาวน์ในบางสายพันธุ์มากกว่า

ผงแป้งขนดาวน์ควรค่าแก่การกล่าวถึงเพราะมักทำให้เจ้าของใหม่สับสนในทางตรงกันข้าม นกกระตั้ว นกแอฟริกันเกรย์ และนกค็อกคาเทลจะมีขนพิเศษที่สลายตัวอย่างต่อเนื่องกลายเป็นผงเคราตินละเอียด นกแอฟริกันเกรย์ที่ทิ้งคราบฝุ่นไว้บนเฟอร์นิเจอร์กำลังทำสิ่งที่ปกติ นกแอฟริกันเกรย์ที่จู่ๆ สร้างฝุ่นน้อยลงกว่าปกติมากควรได้รับการตรวจสอบ เพราะฝุ่นที่ลดลงอาจเกิดร่วมกับอาการเจ็บป่วยได้

เมื่อเกิดความผิดปกติกับต่อม

การอุดตัน

ท่อต่อมอุดตันและสิ่งคัดหลั่งสะสม ส่งผลให้เกิดการบวมแข็ง นกอาจจะแทะบริเวณนั้น และขนที่ปกคลุมอยู่จะเบี่ยงออก การอุดตันไม่ใช่ต่อมที่เต็มจนต้องบีบออกเองที่บ้าน แต่เป็นการอุดตันที่ต้องได้รับการประเมิน และการรักษาอาจรวมถึงการประคบอุ่น การล้างท่อต่อมภายใต้การใช้ยาสลบ หรือการใช้ยา

การติดเชื้อและฝี

มักเกิดขึ้นตามหลังการอุดตัน บริเวณนั้นจะบวม บางครั้งร้อน และอาจมีสิ่งคัดหลั่งหรือคราบสะเก็ด โดยปกตินกจะแสดงอาการไม่สบายตัวอย่างชัดเจน และอาจหยุดไซ้ขนบริเวณโคนหางไปเลย

การเกิดเนื้องอก

เนื้องอกของต่อมไซ้ขนเป็นโรคที่พบได้ โดยนกหงส์หยกเป็นสายพันธุ์ที่พบเนื้องอกนี้บ่อยที่สุด อาการที่พบคือก้อนเนื้อที่โตขึ้น บางครั้งเป็นแผลเปื่อยหรือมีเลือดออกที่โคนหาง นี่คือเหตุผลที่ไม่ควรรักษาก้อนเนื้อบริเวณนั้นเหมือนซีสต์ที่บีบเองได้ที่บ้าน จำเป็นต้องได้รับการวินิจฉัยที่ถูกต้อง และในหลายกรณีต้องทำการตรวจชิ้นเนื้อ

เหตุใดอาหารจึงมีส่วนเกี่ยวข้อง

การขาดวิตามินเอเป็นหนึ่งในปัญหานิวทริชันหรือโภชนาการที่พบได้บ่อยที่สุดในนกแก้วที่กินเมล็ดพืชเป็นหลัก นอกจากผลกระทบอื่นๆ แล้ว ยังทำให้เยื่อบุเนื้อเยื่อต่อมและเยื่อเมือกเปลี่ยนแปลง ส่งผลให้ท่อต่อมอุดตันได้ง่ายขึ้นและสิ่งคัดหลั่งข้นขึ้น นกที่มีปัญหาต่อมไซ้ขนเป็นซ้ำขณะกินอาหารเมล็ดพืชกำลังบอกคุณถึงเรื่องอาหารพอๆ กับเรื่องต่อม

สัตวแพทย์จะทำอะไรบ้าง

ตรวจบริเวณนั้นอย่างถูกต้อง ซึ่งมักหมายถึงการจับประคองนกอย่างระมัดระวังในช่วงเวลาสั้นๆ และแหวกขนดูภายใต้แสงสว่างที่เพียงพอ ทำการตรวจเซลล์ของสิ่งคัดหลั่ง ถ่ายภาพรังสีหากการบวมมีขนาดใหญ่หรือยึดแน่น ตรวจชิ้นเนื้อสำหรับสิ่งใดก็ตามที่ดูเหมือนก้อนเนื้อ การรักษามีตั้งแต่น้ำประคบอุ่นและยาปฏิชีวนะ ไปจนถึงการผ่าตัดออก และผลลัพธ์ของการรักษาขึ้นอยู่กับว่าเป็นอาการติดเชื้อหรือเนื้องอก

ก้อนเนื้อบริเวณโคนหาง: การวินิจฉัยแยกโรค

ไม่ใช่ทุกอย่างในบริเวณนั้นที่เป็นต่อมไซ้ขน

ก้อนไขมัน (Lipoma)

ก้อนเนื้อไขมันนิ่ม พบได้บ่อยในนกหงส์หยกและในนกที่มีน้ำหนักเกินโดยทั่วไป มักพบบริเวณหน้าอกและหน้าท้องมากกว่าโคนหาง

ก้อนแซนโทมา (Xanthoma)

แผ่นเนื้อเยื่อหนาสีเหลืองที่สัมพันธ์กับการสะสมของคอเลสเตอรอล มักพบในกลุ่มนกกลุ่มเดียวกับที่พบก้อนไขมัน

ซีสต์คุดของขน (Feather cyst)

ขนที่งอกย้อนกลับเข้าไปข้างใน ทำให้เกิดการบวมแข็งที่มีเคราตินอยู่ข้างใน นกบางสายพันธุ์และบางตัวมีความเสี่ยงต่ออาการนี้

ฝี

บวมแข็ง บางครั้งร้อน และหนองในนกจะข้นและไม่ไหลระบายออกเหมือนในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

ปัญหาขนพับหรือขนเลือด

ขนหางที่กำลังงอกและได้รับการบาดเจ็บจะมีเลือดออกมากและอาจทำให้เกิดการบวมเฉพาะที่ นั่นเป็นกรณีฉุกเฉินอีกรูปแบบหนึ่ง

ชั้นไขมันธรรมดา

นกบางตัวมีชั้นไขมันสะสมในบริเวณนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากนกมีน้ำหนักเกิน

ภาพถ่ายจากด้านบนตรงและจากด้านข้างโดยแหวกขนออก เป็นสิ่งที่ประหยัดเวลาและมีประโยชน์ที่สุดที่คุณสามารถนำมาแสดงในการตรวจ เพราะสัตวแพทย์ไม่ค่อยสามารถจำลองลักษณะเหมือนตอนอยู่ที่บ้านได้ และนกที่ถูกจับประคองจะเรียงขนแตกต่างออกไป

คุณภาพขนทั่วทั้งตัวนกบอกคุณว่าการไซ้ขนได้ผลหรือไม่ ขนที่หมองคล้ำ หลุดลุ่ย หรือมันวาวผิดปกติคือสัญญาณเตือน ไม่ใช่แค่เรื่องความสวยงาม

สิ่งที่เกิดขึ้นบริเวณทวารหนักกันแน่

เนื่องจากมักเป็นจุดเริ่มต้นของคำถามเดิม จึงควรรระบุให้ชัดเจนว่าพฤติกรรมบริเวณทวารหนักมีความหมายอย่างไร

การถูและกระแทกกับคอน ของเล่น มือ หรือวัตถุนุ่มๆ

สิ่งนี้คือพฤติกรรมทางเพศ และพบได้บ่อยมากในสัตว์เลี้ยงนกแก้ว โดยเฉพาะนกกระตั้ว นกค็อกคาเทล และนกคอนัวร์บางชนิด มีสาเหตุมาจากระยะเวลาแสงสว่างยาวนาน อาหารที่มีอุดมสมบูรณ์ การเข้าถึงพื้นที่มืดปิดมิดชิด วัสดุคล้ายรัง และการสัมผัสร่างกายตามหลังและใต้ปีกจากบุคคลที่นกผูกพันด้วย วิธีการรับมือคือเปลี่ยนปัจจัยเหล่านั้นแทนที่จะลงโทษพฤติกรรม เพราะการกระตุ้นทางฮอร์โมนอย่างต่อเนื่องนำไปสู่โรคจริง รวมถึงการไข่เรื้อรังในนกตัวเมียและการทะลักของช่องทวารร่วมในทั้งสองเพศ

ขนบริเวณทวารหนักเปรอะเปื้อน

มักจะเป็นอาการของสิ่งอื่นเกือบเสมอ เช่น ถ่ายเหลว นกไม่สามารถเอื้อมไปไซ้ขนได้เนื่องจากข้ออักเสบหรือโรคอ้วน หรือนกมีอาการไม่สบายโดยทั่วไป ให้ดูที่ตัวมูลนก ดูการเคลื่อนไหวของนก และรักษาที่สาเหตุ การเล็มหรือตัดขนบริเวณทวารหนักออกไม่ใช่ทางออกและสร้างปัญหาตามมาเอง

ก้อนเนื้อนูน ขรุขระ คล้ายดอกกะหล่ำบริเวณทวารหนัก

เป็นโรคที่พบได้ในนกแก้วบางสายพันธุ์ โดยมีความสัมพันธ์กับไวรัส และจำเป็นต้องได้รับวินิจฉัยจากสัตวแพทย์มากกว่าการรักษาเองที่บ้าน ทั้งยังสามารถส่งผลกระทบต่อส่วนอื่นของทางเดินอาหารได้ด้วย

เนื้อเยื่อยื่นออกมาจากทวารหนัก

ภาวะการทะลัก เนื้อเยื่อสีแดงหรือชมพูที่ชุ่มชื้นซึ่งมองเห็นได้ภายนอกร่างกายคือกรณีฉุกเฉิน ให้รักษาความชุ่มชื้นด้วยน้ำเกลือปราศจากเชื้อธรรมดา ห้ามพยายามดันกลับเข้าไป ห้ามทาครีม และไปพบสัตวแพทย์ด้านนกทันที ภาวะการทะลักเกิดขึ้นตามหลังการเบ่ง พฤติกรรมทางฮอร์โมนเรื้อรัง การออกไข่ และการติดเชื้อบางอย่าง และต้องจัดการที่สาเหตุหลักไม่เช่นนั้นจะเกิดขึ้นซ้ำ

การเบ่งหรือทำท่าเบ่งซ้ำๆ บริเวณทวารหนัก

ในนกตัวเมีย ให้คำนึงถึงภาวะไข่ติด ซึ่งเป็นกรณีฉุกเฉินที่ต้องพบแพทย์ในวันเดียวกัน ในนกทุกตัว ให้คำนึงถึงท้องผูก ก้อนเนื้อ หรือโรคของช่องทวารร่วม

การดูแลขนที่ดีเป็นอย่างไรกันแน่

สิ่งที่มีประโยชน์ที่เจ้าของทำเพื่อขนของนกแก้วนั้นง่ายและมีอยู่ไม่กี่อย่าง

อาบน้ำเป็นประจำ

จัดหาน้ำให้และให้นกเลือกวิธีเอง เช่น จานตื้นๆ ละอองฝอยเบาๆ จากฟ็อกกี้ ผักใบเขียวชุ่มน้ำสำหรับคลุกตัว หรือคอนสำหรับอาบน้ำ น้ำคือการรักษาทั้งหมด ประเด็นไม่ใช่เพื่อทำความสะอาดตัวนก แต่เพื่อกระตุ้นให้เกิดกระบวนการไซ้ขนอย่างเหมาะสมหลังจากนั้น ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่น้ำมันกระจายตัวและโครงสร้างขนถูกจัดเรียงใหม่

ใช้น้ำเปล่าเท่านั้น

ห้ามใช้น้ำมัน ครีมนวด ผลิตภัณฑ์ว่านหางจระเข้ทาขน ผงซักฟอกหรือน้ำยาทำความสะอาด และไม่มีสิ่งใดที่โฆษณาขายเพื่อทำให้ขนเงางาม สิ่งใดก็ตามที่มีคราบมันตกค้างบนขนจะทำลายโครงสร้างและคุณสมบัติในการเป็นฉนวน และนกที่มีขนเคลือบน้ำมันอาจเกิดภาวะอุณหภูมิร่างกายต่ำเกินไปได้

ให้อาหารเพื่อบำรุงขน

คุณภาพของขนสร้างขึ้นมาจากอาหาร อาหารสำเร็จรูปชนิดเม็ดร่วมกับผักสดช่วยแก้ปัญหาการขาดวิตามินเอ ซึ่งผสมเมล็ดพืชทำไม่ได้ ขนที่หมองคล้ำ เปราะกรอบ หรือสีสันไม่สดใสส่วนใหญ่ในสัตว์เลี้ยงนกแก้วมีสาเหตุมาจากสิ่งที่อยู่ในชามอาหาร

ให้แสงสว่างและการนอนหลับที่เหมาะสม

แสงแดดหรือแสงไฟสำหรับนกที่เหมาะสม และช่วงเวลามืดสนิทที่ยาวนานเพียงพอ ทั้งสองอย่างส่งผลต่อคุณภาพขนและการผลัดขน และช่วงเวลามืดสนิทมักช่วยลดพฤติกรรมทางฮอร์โมนลงด้วย

สังเกตการไซ้ขนแทนที่จะทำแทน

นกแก้วที่แข็งแรงจะใช้เวลาส่วนใหญ่ของวันไปกับการไซ้ขน นกที่หยุดไซ้ขนกำลังเจ็บป่วย เจ็บปวด หรือไม่สามารถเอื้อมถึง การเปลี่ยนแปลงนั้นให้ข้อมูลได้มากกว่าสิ่งที่คุณเห็นบนเส้นขนแต่ละเส้นมาก

อย่าไปยุ่งกับต่อม

เฝ้าดูต่อมระหว่างการจับประคองตามปกติ สังเกตว่ามีการเปลี่ยนแปลงหรือไม่ และนอกเหนือจากนั้นไม่ต้องทำอะไรกับต่อม

สิ่งที่ไม่ควรทำโดยเด็ดขาด

ห้ามบีบ เค้น นวด หรือออกแรงกดที่ต่อมไซ้ขน

ห้ามพยายามเจาะ ระบาย หรือเปิดแผลการบวมบริเวณโคนหาง

ห้ามทาน้ำมัน ครีม ยาขี้ผึ้ง หรือผลิตภัณฑ์ว่านหางจระเข้ลงบนขน

ห้ามเล็มขนบริเวณทวารหนักเพื่อรักษาความสะอาด

ห้ามดันเนื้อเยื่อที่ยื่นออกมาบริเวณทวารหนักกลับเข้าไป

ห้ามรับมือกับการถูจากพฤติกรรมทางฮอร์โมนด้วยการดุใส่นก เพราะไม่ได้ผลและทำลายความสัมพันธ์

ห้ามลูบตัวนกตามหลัง หาง และใต้ปีกอย่างต่อเนื่องหากนกแสดงพฤติกรรมทางฮอร์โมน การสัมผัสเช่นนั้นเป็นส่วนหนึ่งของสาเหตุ

ห้ามทายว่าก้อนเนื้อคือต่อมอุดตัน นกหงส์หยกเป็นสายพันธุ์ที่เกิดเนื้องอกในตำแหน่งนั้นพอดีได้บ่อยเป็นพิเศษ

เมื่อใดที่ควรขอความช่วยเหลือ

ติดต่อสัตวแพทย์ด้านนกทันทีสำหรับกรณีเนื้อเยื่อยื่นออกมาจากทวารหนัก มีเลือดออกสดจากก้อนเนื้อบริเวณโคนหาง หรือนกตัวเมียที่มีอาการเบ่ง

นัดหมายภายในสัปดาห์สำหรับอาการบวมบริเวณโคนหาง บริเวณที่นกกักแทะอยู่เรื่อยๆ ก้อนเนื้อที่เป็นแผลเปื่อยหรือมีสะเก็ด บริเวณนูนขรุขระที่ทวารหนัก หรือนกที่หยุดไซ้ขน

นัดตรวจตามปกติสำหรับขนที่หมองคล้ำ มัน หรือหลุดลุ่ยซึ่งไม่ดีขึ้นหลังจากการอาบน้ำเป็นประจำและการปรับปรุงอาหาร เพราะคุณภาพขนเป็นตัวบ่งชี้สุขภาพทั่วทั้งร่างกายมากกว่าปัญหาเฉพาะจุด

นำภาพถ่ายจากด้านบนและด้านข้างโดยแหวกขนออก ข้อมูลอาหารที่แน่นอนรวมถึงสิ่งที่นกปฏิเสธ น้ำหนักปัจจุบัน ชั่วโมงแสงสว่างและมืดในแต่ละวัน ระยะเวลาที่มีการเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้น และดูว่านกกักแทะบริเวณนั้นหรือไม่ ในกรณีปัญหาเรื่องขนและต่อม ประวัติอาหารจะช่วยอธิบายสิ่งที่สัตวแพทย์ตรวจพบได้เป็นอย่างมาก